Hükümetler demokrasiyi kurtarmak için neden göçü kısıtlamak zorunda değil

İnsanlar bana durmadan gerici bir muhafazakâra dönüşüp dönüşmediğimi soruyor. Buyurun o zaman, isterseniz işte daha liberal görüşlerimden biri. Bu araştırma notunu ilk olarak 2024’te Avrupa Üniversite Enstitüsü’nün Ethics of Migration Policy Dilemmas projesi için, Zsolt Kapelner’in makalesine yanıt olarak yayımlamıştım (Kapelner de sonradan notuma yanıt verdi). Buradaki biraz fazla akademik kaçan dil için kusura bakmayın.

Almanya’daki son eyalet seçimleri Almanya için Alternatif’e (AfD) bir birincilik daha getiriyor, bu kez Mecklenburg-Vorpommern’de. Tartışma dönüp dolaşıp geçenlerde dile getirdiğim bir noktaya geliyor: insanlar göç karşıtı partilere göçten hoşlanmadıkları için oy veriyor. Bunun hâlâ iyi bir başlangıç noktası olduğunu düşünüyorum. Ama bundan, ana akım partilerin genel olarak göçe karşı çıkması gerektiği ya da daha fazla göçmen kabul etmenin demokrasiyi mutlaka riske attığı sonucu çıkmaz.

Yine de göçten yana siyasetçilerin, ülkeye daha fazla insan almanın sandıktaki sonuçlarından kaygılanmak için nedenleri olduğu doğru. Daha serbest göçe inansalar bile, bunun peşinden giderek göç karşıtı rakiplerinin iktidara gelmesine yardım edeceklerinden korkabilirler (göçten yana seçmenleri de herhalde bundan kaçınmak ister). Bu rakipler demokrasinin altını oymaya da hazırsa, göçü kısıtlama fikri, normalde bu tür kısıtlamaları sakıncalı bulanlara bile çok daha cazip gelir. Bunu, ileride daha adil bir göç politikası izlemelerine imkân veren kurumları korumak için gerekli bir taviz olarak görebilirler.

Bu “demokratik ikilemin” bildiğim en iyi kavramsallaştırması muhtemelen felsefeci Zsolt Kapelner’e ait. Kapelner genel olarak göçte adaletten yana, ama demokrasiye yönelik bir tehdidi önlemeye yardımcı oluyorsa kısıtlamaların istisnai durumlarda haklı görülebileceğini kabul ediyor. Sorusu, hükümetlerin göçmen adaylarına karşı yükümlülükleri demokrasiyi koruma yükümlülükleriyle çatıştığında ne yapması gerektiği. Ampirik araştırmaların bu tür her tercihi tek başına çözüme bağlayamayacağına katılıyorum.

Ama kanıtlar bu çatışmayla ne sıklıkta karşılaşacağımızı söyleyebilir. Daha serbest göçün, amaçlananın tersine sonuç doğuran bir tepkiye yol açması mümkün olsa da bu risk belirli göç türleri ve belirli politikalarla sınırlı. Dolayısıyla tepki argümanı mevcut göç kısıtlamalarının çoğu için iyi bir gerekçe değil ve göç alan ülkelerin vatandaşlarına kanıtlanabilir şekilde fayda sağlayan programatik¹ göç yanlısı reformlara karşı çıkmak için kullanılmamalı.

Kimin tepkisi, neye karşı, ne zaman ve neden?

Bazı yorumcular “tepki” terimini, beklenmedik her siyasi görüş ayrılığının sadece başka bir adı olarak kullanıyor. Kapelner tepkiyi daha dar tanımlıyor ve insanların aşırı ya da başka bir nedenle istenmeyen bulduğu göç karşısında demokrasi karşıtı siyasete verilen desteğe odaklanıyor. Ama “tepki”, değişim karşısında bazı insanlarda görülen her olumsuz siyasi reaksiyonun eş anlamlısı da değil. Ben dâhil birçok yazarın vurguladığı gibi, kavramın verimli olabilmesi için, toplumun geniş kesimlerinin siyasi ilerlemelere gösterdiği, özellikle güçlü ve kalıcı olan, üstelik tam da bu ilerlemelere zarar verebilecek olumsuz bir reaksiyonu ifade etmesi gerekir. Tepki fikri zorunlu olarak belirsizlik içerdiğinden ve belirli bir ilerleme olmasaydı davanın ve ilgili davranışların ne durumda olacağına dair karşıolgusal bir argümana dayandığından, makul gözlemciler tepkinin gerçekten yaşanıp yaşanmadığı konusunda görüş ayrılığına düşebilir.

Seçmenlerin tepki gösterdiği göç yanlısı ilerlemeler neler? Tepki argümanını ilginç kılan, insanların göçmen varlığının ve etnik çeşitliliğin artmasından belirli göçmen davranışlarına, göç yanlısı söylem ve politikalara kadar çeşitli ilerlemelere olumsuz reaksiyon gösterebilmesi. Araştırmacılar göçe yönelik tepkiyi esas olarak, seçmenlerin göçmenlerin fiziksel varlığındaki artışa verdiği olumsuz karşılık, yani Kapelner’in deyişiyle “göçmen karşıtı tepki” olarak kavramsallaştırdı. Ancak yalnızca göçün yol açtığı demografik değişime odaklanmak meselenin önemli bir bölümünü gözden kaçırabilir, çünkü göçmen varlığı seçmen tepkisi için ne gerekli ne de yeterli.² Hızlı göç akımları göç konusunun belirginliğini ve göç karşıtı oy kullanma olasılığını artırabilse de bu sonuçlardaki farklılaşmanın ancak küçük bir bölümünü açıklayabilir. Üstelik göçmen varlığına ilişkin kanıtlar politika yapıcıların pek işine yaramaz, çünkü göç akımlarının göç politikasının ötesinde birçok karmaşık nedeni var. Bu nedenle, seçmenlerin göçmen adaylarına ilişkin göç politikası değişikliklerine nasıl reaksiyon gösterdiğine (yani “göç karşıtı tepkiye”) odaklanmak analitik açıdan daha verimli. Bu, özellikle politika yapıcıların kamuoyundan gelen bu karşılıkları karar alma süreçlerine nasıl katması gerektiği düşünülürken geçerli.

Göç yanlısı ilerlemelerin amaçlananın tersine sonuç vermesinin de pek çok yolu var. Bunlar, göç yanlısı politikalara ve göçmen haklarına karşı kamuoyundaki muhalefetin artmasından popülist radikal sağa oy verilmesine ve demokratik gerilemeye katkıda bulunmaya kadar uzanıyor. Ben dâhil göç üzerine ampirik çalışan birçok araştırmacı öncelikle, göçe yönelik tutumlardaki değişiklikler gibi göç karşıtı tepkinin dolaysız belirtilerine odaklandı. Kapelner ise, meseleye daha genel bakan birçok yazar gibi, esas olarak göçe yönelik tepkinin demokrasi için oluşturduğu daha geniş tehditle ilgileniyor. Genel fikir basit. Açık göç adil olabilir, ama göç alan ülkeleri en başta cazip kılan demokratik kurumların altını oyabilir.

Ancak göç karşıtı ya da başka herhangi bir tepki, muhtemelen en çok, nedensellik zincirinin açık olduğu dolaysız davranışsal nedenler ve sonuçlar söz konusu olduğunda akla yatkın: “Bu politikayı şimdi fazla zorlayarak ilerletirseniz insanlar ona daha çok karşı çıkar ve politikanın geri alınması, onu daha yavaş ilerletmiş olsaydınız olacağından daha olası hâle gelir.” Göçe karşı tepkinin daha genel olarak demokrasiyi tehdit ettiği savunulduğunda ise nedensellik zinciri çok daha dolambaçlı hâle gelir ve dolayısıyla ayakta kalma olasılığı azalır. Ne de olsa seçmenlerin hepsi göçe karşı değil, hepsi bu konuyu önemsiyor da değil. Siyasetçilerin hepsi göç karşıtı duyguları seçimlerde kendi yararına başarıyla kullanmaya istekli ya da bunu yapabilecek durumda değil, her ortam da demokratik gerilemeye açık değil.

Dahası, siyasetin büyük bölümü dinamik ve “termostatik” olduğundan, göç karşıtlarının her reaksiyonuna göç destekçilerinden bir karşı reaksiyon gelebilir. Örneğin daha dolaysız bir sonuç olan göçe destek söz konusu olduğunda, James Dennison’la birlikte bulduğumuz gibi, popülist aşırı sağ partilerin yükselişine karşı da bir ters tepki var gibi görünüyor. Bu anlamda, Kapelner’in makalesinin ve ilgili çalışmaların, entelektüeller arasında popülizme ve demokratik gerilemeye karşı süregelen bu demokrasi ve göç yanlısı tepkinin bir parçası olduğu bile öne sürülebilir.

Göç karşıtı tepkinin demokrasiye yönelik tehdidi ne kadar ciddi?

Hakkını teslim etmek gerekir ki Kapelner, demokratik ikilemin yüksek riskli varsayımsal senaryolarının nadir olduğunu kabul ediyor. Göç karşıtı partilerin her zaman demokrasi karşıtı olmadığını ve demokrasiye yönelik tehditler ortaya çıktığında göçü daha fazla kısıtlamanın bunları etkisiz kılmaya yetmeyebileceğini de belirtiyor. Yine de göçün, insanların hakkında güçlü görüşlere sahip olabileceği ve oyunu buna göre verebileceği pek çok politika alanından yalnızca biri olduğunu yeniden vurgulamanın da önemli olduğunu düşünüyorum. Yeniden dağıtım, ticaret, suç, eğitim ve dış politika gibi diğer konularla karşılaştırıldığında göçün benzersiz bir yanı yok. Bunların hepsi, insanların politika alanındaki ilerlemelere demokrasiyi tehdit edecek biçimde tepki gösterebileceği alanlar.

Peki eldeki en iyi kanıtlar göç ile demokrasi arasındaki ilişki hakkında ne söylüyor? Christopher Claassen kapsamlı bir Avrupa çalışmasında, insanların demokrasiye yönelik tutumlarının onlarca yıl boyunca göçteki artışlarla bağlantılı olarak nasıl değiştiğini inceliyor. Bulguları, göçün insanların demokratik kurumlara duyduğu güveni, bu kurumlardan memnuniyetini ya da onlara verdiği desteği zayıflatmadığını gösteriyor.

Benim (kabul etmeliyim ki istatistiksel gücü biraz düşük) reformlar üzerine çalışmam 24 Avrupa ülkesindeki yasal işgücü ve aile göçü kabul politikalarını inceledi. Göç politikasındaki değişiklikleri, aynı ülke içinde popülist partilere verilen oylardaki ve göç kaygılarındaki değişikliklerle karşılaştırdım. Ne göç yanlısı ne de göç karşıtı reformlarla popülist partilere verilen oylardaki değişiklikler arasında bir ilişki bulamadım. Bulgular, zengin demokrasilere yönelik göçün büyük bir bölümünü oluşturan bu yasal kanallardaki reformlarla ilgili. Olası her göç politikasının tepkiye karşı bağışık olduğunu göstermiyor.

Peki ya demokratik kurumlar üzerindeki etki? Larry Bartels de 2023 tarihli kitabında demokratik gerilemenin tabandan değil, tepeden gelen bir süreç olduğunu gösteriyor. Macaristan ve Polonya gibi demokrasinin yakın zamanda aşındığı ülkelerde bu aşınmayı, göçle ilgili olsun ya da olmasın, seçmenlerden hiçbir yetki almamış siyasetçiler tasarlayıp hayata geçirdi. Genel olarak, nedenselliği ya da nedenselliğin yokluğunu çıkarsamak her zaman zor olsa da bu yeni ampirik çalışmalar, göç politikalarını liberalleştiren ve bunu istikrarlı biçimde sürdürmüş olan ülkelerin demokrasiye yönelik tehditlerle karşılaşan ülkeler olmadığına işaret ediyor.

Seçmenler hangi göç politikalarına tepki gösteriyor? Bazı politikalar göçü meşrulaştırabilir mi?

İster göçün ister daha genel olarak demokrasinin başına gelenlere odaklanalım, göç söz konusu olduğunda insanların neye tepki gösterdiği konusunda net olmak önemli. İlginçtir ki Kapelner’in de belirttiği gibi mesele göçün tamamı değil: “Varlıklı İskandinavlar Norveç ile İsveç arasında göç ettiğinde, göç ile demokrasi arasında herhangi bir gerilim doğmuyor gibi görünüyor.” Benzer şekilde Ryan Pevnick de şunu kabul ediyor: “Tepkiye ilişkin kanıtlar, yüksek nitelikli göçmenlere öncelik veren programları kapsamıyor gibi görünüyor.”

Bunların hepsi güzel, ama bence Kapelner, Pevnick ve çoğumuz meseleyi muhtemelen tersinden görüyoruz. Yani “göçün” tek bir şey olmadığını ve göçün bir kısmının zaten popüler olduğunu yeterince hesaba katmıyoruz. Aslında göç karşıtı tepki mümkün olduğu ölçüde, bunun izinsiz ve kötü yönetilen, düşük nitelikli ve zorunlu göçün dar türleriyle sınırlı olduğunu savunuyorum. Nitekim Kapelner’in tasvir ettiği tepki senaryolarının çoğunun zorunlu göçmenleri içermesi, buna karşılık işgücü göçünün ya da diğer düzenli göç türlerinin rolünün makalenin sonuna kadar ele alınmaması dikkat çekici.

Öte yandan, göçe ilişkin kamuoyu üzerine giderek büyüyen literatüre göre çoğu insan nitelikli göçü ve diğer seçici göç türlerini ülkelerine fayda sağladığına inandığı için destekliyor. Neyse ki tartışma yaratmayan göç, yalnızca en parlak beyinleri çekmekten çok daha geniş bir alanı kapsıyor ve bazı göç yanlısı politikalar daha serbest göçü daha da meşrulaştırabilir bile.

2025 tarihli In Our Interest adlı kitabımda, seçmenlerin çok liberal göç yanlısı politikaları bile, bu politikalar ülkelerine açıkça ve doğrudan fayda sağladığında genellikle desteklediğini gösteriyorum. “Kanıtlanabilir şekilde faydalı” dediğim bu politikalar işgücü açığını kapatmakla, aileleri bir araya getirmekle, nüfus artışını hızlandırmakla, gerileyen bölgeleri canlandırmakla, hatta ulusal güvenliği güçlendirmekle de ilgili olabilir. Hükümetler, ülkelerine kanıtlanabilir şekilde fayda sağlayan politikalarla yabancı işçilere ve ailelerine yasal göç yolları açtığında seçmenler tepki göstermiyor.

Tam tersine, nitelikli ve ekonomik açıdan faydalı diğer işçilere yönelik göç kısıtlamalarını gevşetmek, uluslararası hareketliliği meşrulaştırabilir ve genel olarak göçe verilen kamuoyu desteğini artırabilir. İstikrarlı biçimde yüksek seyreden işçi göçü akımları seçmenlerin gözünde meşru hâle geldiğinde ve seçmenler bu konuda hükümetlerine güvenmeye başladığında, kamuoyunun isteklerini tam olarak yansıtmasalar bile insani göç ve diğer sorumlu politikalar için de daha fazla alan açılır. Genel olarak, temsili demokratik hükümetler vatandaşlarının tercihleriyle uyumlu programatik göç yanlısı politikalar hayata geçirdiğinde, bu konuda öncülük etmek ve bir kriz patlak verdiğinde en kırılgan durumdaki zorunlu göçmenlere yardım etmek için halktan yeterli yetkiyi almış olurlar.

Kapelner, sonraki yanıtında artan göçün kendiliğinden demokrasiye yönelik bir tehdit doğurmadığını kabul ediyor. Geriye kalan endişesi, ırksal ve etnik kaygıların, tercih edilen göçmenlerin kabul görmesinin diğer gruplara da yayılmasını engelleyebileceği. Bu kaygılar, insanların hangi göçe “kötü yönetilen” dediğini de etkileyebilir. Belirli bir göç politikasına verilen desteğin sığınmayla ilgili her soruyu çözmediğine katılıyorum. Ama bu zor vakaların ortaya çıkabilmesi, popüler yasal göç yollarına demokrasiye yönelik bir tehdit gibi yaklaşmayı haklı çıkarmaz.

Göç, pek çok makul insanın üzerinde anlaşamadığı çekişmeli bir konu. Normalde daha açık göç politikalarının yararına inanan politika yapıcılar, anlaşılır biçimde seçmenlerinin tepkisinden korkuyor ve bu yüzden temkinli adım atıyor. Konunun karmaşıklığı düşünüldüğünde, en iyi niyetli ve sağlam reformlar bile geri tepebilir. Hâlihazırda göçten yana olanlar arasında bile ilgili tüm tarafları memnun edecek nihai bir politika çözümünün bulunması da pek olası değil.

Almanya’daki ana akım partiler göç kaygılarını ciddiye alırken, daha fazla insanın ülkeye yasal yoldan girmesini ve ülkede yasa dışı olarak bulunanların daha fazlasının sınır dışı edilmesini sağlayan reformları da destekleyebilir. Seçmenlerin karşı çıktığı politikaları, memnuniyetle karşılayacağı politikalardan ayırmaları gerekiyor. Belki de genel olarak “göç karşıtı tepkinin” ya da “göçmen karşıtı tepkinin” değil, daha belirli olan “kötü yönetilen göçe tepkinin” ya da “büyük ölçekli izinsiz göçe tepkinin” önemini ve sonuçlarını konuşsak göç tartışmaları daha verimli olurdu.